Tips voor op reis

Op reis met multiple sclerose: over de grens, maar let op uw grenzen!

U kunt méér dan u denkt! Na vele jaren van onderzoek naar multiple sclerose klinkt er nu gelukkig nogal eens een wat optimistischer geluid als gevolg van toenemende mogelijkheden ten aanzien van de begeleiding en behandeling van mensen met dit ziektebeeld. Uiteraard blijven er grenzen en beperkingen, vaak heel individueel bepaald,  maar deze grenzen worden in het algemeen toch langzaam maar zeker een beetje verlegd. En met de zomerperiode in het vooruitzicht komt daarmee bijna automatisch de letterlijke definitie van het begrip ‘grens’ in beeld. Want zeg nou zelf, een land als Zuid-Afrika is met ruim 11 uur vliegen toch wel erg dicht binnen handbereik gekomen! Maar kan dat eigenlijk wel, veilig op reis met multiple sclerose?

Het zou van weinig realiteitszin getuigen om te veronderstellen dat het mogelijk is om mensen die multiple sclerose hebben nog heel veel nieuws over deze aandoening te leren. Dit artikel heeft dan ook meer als doel om een aantal zaken voor het voetlicht te halen die in het dagelijks leven met multiple sclerose de kans lopen om toch wat onderbelicht te blijven. Zaken die toch heel relevant kunnen zijn, en die de potentie hebben om het leven op z’n minst op bepaalde onderdelen ook aangenamer te kunnen maken. Reizen met multiple sclerose is zo’n onderwerp, zeker ook als het gaat over de (on)wenselijkheid van het toedienen van eventuele vaccinaties die nogal eens worden geadviseerd bij een reis in den vreemde. Om over dit onderwerp iets zinnigs te kunnen opmerken, daarom toch even kort wat achtergrondinformatie als plaatsbepaling van de context waarbinnen dit artikel moet worden gezien.

Multiple sclerose is een complexe aandoening. Inmiddels wordt de ziekte algemeen beschouwd als een auto-immuunziekte, een aandoening waarbij het lichaam bepaalde lichaamseigen celstructuren of eiwitten als lichaamsvreemd meent te herkennen en ook als zodanig tegemoet treedt. Meer in het bijzonder betreft dit specifieke T-cellen, een bepaald type afweercellen van het immuunsysteem, die een ontstekingsreactie in het centraal zenuwstelsel veroorzaken doordat ze bepaalde eiwitstukjes (antigenen) van myeline als lichaamsvreemd beschouwen. Myeline is de eiwithuls rond de zenuwcellen en is verantwoordelijk voor een snelle geleiding van de zenuwprikkels. De precieze oorzaak waarom T-cellen deze fout maken, is onbekend; de gevolgen van hun aanval op de myelineschede zijn helaas zeer goed bekend.

Kortom, de verschijnselen bij multiple sclerose zijn grotendeels het gevolg van een niet-gewenst overactief immuunsysteem.  Echter, er zijn ook situaties denkbaar waarin een actief immuunsysteem juist een vereiste is! Een belangrijk voorbeeld hiervan is een vaccinatie. Het basale principe van een vaccinatie is dat het immuunsysteem via het vaccin een stukje eiwit van een bacterie of virus krijgt aangeboden, of in enkele gevallen zelfs een verzwakt virus of een nog levende bacterie. Als het goed is, wordt het vaccin door het immuunsysteem herkent als lichaamsvreemd en zullen via een complex mechanisme uiteindelijk antistoffen gevormd worden tegen de betreffende ziekteverwekker. En als een gevaccineerd persoon op een vakantiereis dan pech heeft, en in aanraking komt met de echte ziekteverwekker, dan liggen de hiertegen gevormde antistoffen in het lichaam al klaar voor een afweerreactie. En de ziekte blijft uit!

In theorie is het echter denkbaar dat het aanwakkeren van het immuunsysteem door middel van een vaccinatie bij iemand met multiple sclerose nadelig kan zijn. Immers, juist een overactief immuunsysteem is bij deze aandoening het probleem, en het bewust wakker schudden van het immuunsysteem zou een verergering van de verschijnselen van multiple sclerose dus juist kunnen uitlokken! Een ander bezwaar kan zijn, dat iemand voor de behandeling van multiple sclerose medicijnen gebruikt die het immuunsysteem onderdrukken. Dat is uiteraard logisch als het gaat om het beoogde effect van het indammen van een overactief immuunsysteem! Maar als iemand die een dergelijk medicijn gebruikt, wordt gevaccineerd met een misschien zwakke, maar toch nog levende bacterie, dan kan het gevolg zijn dat diegene door het afweerremmende effect van het bewuste medicijn tegen multiple sclerose niet meer goed in staat is om zich te verdedigen tegen de bacterie of het virus uit het vaccin. En in dat geval zou een vaccin zelfs kunnen leiden tot ziekte. Voor de goede orde, dit geldt uiteraard alleen het type vaccinaties waarbij gebruik wordt gemaakt van levende virussen of bacteriën. Dit betreft een minderheid, maar toch.

Inderdaad zijn er gegevens beschikbaar die maken dat menig behandelend arts terughoudend zal zijn als het gaat om het geven van een vaccinatie bij mensen met multiple sclerose. Toch geldt er geen absoluut verbod op het geven van vaccins aan patiënten met multiple sclerose. Zelfs niet voor de toediening van levend verzwakte vaccins, hoewel hierover verschillend wordt geoordeeld. In de nu geldende richtlijnen van de CDC (de gezaghebbende Amerikaanse Centers for Disease Control and Prevention) is opgenomen dat ook deze vaccins onder voorwaarden veilig zou moeten zijn (uiteraard moet iemand dan geen medicatie gebruiken die ertoe leidt dat de afweer volstrekt afunctioneel is). De eveneens Amerikaanse National MS Society heeft echter jarenlang bepleit dat dit type vaccins echt beter niet zou moeten worden gegeven. De richtlijnen op de site van de National MS Society worden momenteel gereviseerd, dus wellicht komt er in de nabije toekomst toch een wat liberaler advies.

In het algemeen zal iedere behandelaar aanhouden dat een vaccinatie alleen mag worden gegeven als de multiple sclerose in rustig vaarwater is. Ook over de precieze rol van zogeheten adjuvantia is nog veel te doen. Een adjuvans is een hulpstof die in een aantal gevallen wordt toegevoegd aan een vaccin, en die de eigenschap heeft dat het lichaam reageert met een heftiger afweerreactie dan zonder dit adjuvans het geval zou zijn geweest. Op zich komt dit ten goede aan de mate van antistofvorming tegen de betreffende ziekte, maar wel doet het dilemma zich dus weer voor dat een (te) heftige afweerreactie eventueel zou kunnen leiden tot een verergering van de verschijnselen van multiple sclerose. Per patiënt zal uiteindelijk een individuele risico-inschatting moeten worden gemaakt. Waar gaat iemand heen, ofwel: welke ziektes komen in het betreffende land of deel van het land eigenlijk voor? Hoelang gaat iemand op reis, wat gaat hij of zij precies allemaal doen en onder welke omstandigheden verblijft die persoon, ofwel wat is het risico op het oplopen van de ziekte waartegen gevaccineerd kan of moet worden? Welke medicijnen gebruikt iemand, en wat is in dit verband bekend over de werking van deze middelen op (het verminderen van de slagvaardigheid van) het immuunsysteem?

Dus inderdaad, u kunt méér, en wellicht ook vérder, dan u denkt! Natuurlijk, er zijn grenzen als het gaat om gezondheid en veiligheid, maar die grenzen beperken zich gelukkig niet noodzakelijkerwijs tot de grenzen van Nederland. En het is van groot belang om te weten dat u niet alleen staat voor deze lastige keuzes als u tegen een verleidelijke advertentie over een safari-reis aanloopt. De Travel Clinic van het Havenziekenhuis te Rotterdam heeft een landelijke naam hoog te houden als het gaat om het geven van een gedegen en betrouwbaar reisadvies. Dit geldt zowel voor een advies op het gebied van eventueel benodigde (veilige!) vaccinaties voor een exotische bestemming, voor algemene adviezen over hoe om te gaan met lokale voedings-, verblijf- & leefgewoontes, alsook voor een advies met betrekking tot het gebruik van bijvoorbeeld malariaprofylaxe. Dit laatste is ook uitermate van belang, omdat een deskundig oordeel gewenst is over de vraag of de medicijnen ter preventie van malaria überhaupt wel samengaan met eventuele medicatie die moet worden genomen in verband met de multiple sclerose.

Een geslaagde reis vraagt om een goede voorbereiding! Bij de dingen die u bij voorkeur beter niet kunt doen, hoort niet alleen dat u zomaar lukraak alles aan voedsel of drinkwater nuttigt wat u op de lokale markten of voedselkraampjes wordt aangeboden. Er hoort bijvoorbeeld ook bij dat u geen last-minute reis boekt naar een exotische bestemming zonder een grondige kennis van zaken te voren. En wat u wel kunt doen? Mensen inschakelen die graag met u meedenken en u vooraf willen en kunnen adviseren! De Travel Clinic beschikt over een team van gekwalificeerd personeel dat hierbij graag tot uw beschikking staat voor een individueel consult. Bel voor een afspraak gerust met het algemene telefoonnummer van de Travel Clinic, 0900-5034090, of kijk voor meer informatie eens op www.travelclinic.com/. Goede reis en een behouden thuiskomst!